Μικροσκοπική εξέταση για νοζεμίαση.

Ο χειμώνας φτάνει στο τέλος του και οι πρώτες επιθεωρήσεις στα μελίσσια μου έχουν αρχίσει για έλεγχο αποθεμάτων και τοποθέτηση τροφών όπου χρειάζονται, αλλά κυρίως μικροσκοπικής εξέτασης των μελισσών για νοζεμίαση. Όπως έχω γράψει και σε παλιότερη ανάρτηση για μια μικροσκοπική εξέταση το μικροσκόπιο θα πρέπει να φέρει φακό 400Χ. Η δουλειά ξεκινάει από το μελισσοκομείο όπου μια ηλιόλουστη ημέρα που τα μελίσσια έχουν καλό πέταγμα επιλέγω από ποιες κυψέλες θα πάρω μέλισσες προς εξέταση. Αφού κλείσω με την πόρτα την είσοδο της κυψέλης περιμένω να συγκεντρωθούν αρκετές συλλέκτριες που γυρίζουν από το ταξίδι συλλογής, μιας και αυτές αποτελούν το αντιπροσωπευτικότερο δείγμα προς εξέταση αφού λόγω ηλικίας έχουν και το μεγαλύτερο φορτίο μόλυνσης από νοζεμίαση. Με ένα ηλεκτρικό σκουπάκι ρουφάω 30-50 μέλισσες από την είσοδο και τις ρίχνω μέσα σε ένα βάζο που έχω βάλει λίγο οινόπνευμα με αποτέλεσμα αυτές να πεθάνουν ακαριαία. Να σημειώσω ότι το συγκεκριμένο σκουπάκι είναι ιδανικό γιατί έχει ένα φλοτεράκι που δεν αφήνει τις μέλισσες να βγουν όταν τεθεί εκτός λειτουργίας. Αφού αριθμήσω τα δείγματά μου η δουλεία συνεχίζετε στο σπίτι. Από κάθε δείγμα θα πάρω 30 μέλισσες και με μια λαβίδα θα αφαιρέσω τις κοιλιές τους. Αυτές στη συνέχεια θα τις ρίξω μέσα στο γουδί προσθέτοντας 5ml νερό της βρύσης για κάθε 10 κοιλιές και λειοτριβώ για 2-3 λεπτά. Με μια μπατονέτα παίρνω μια σταγόνα από το λειοτρίβιμα την βάζω στην αντικειμενοφόρο πλάκα την σκεπάσω με την καλυπτρίδα και την εξετάζω στον αντικειμενοφόρο φακό 400Χ. Εάν ακολουθήσετε την μέθοδο αυτή για κάθε 25 σπόρους που θα βλέπετε σε ένα οπτικό πεδίο μικροσκοπίου με μεγέθυνση 400Χ θα υπολογίσετε ότι αντιστοιχούν περίπου σε ένα εκατομμύριο σπόρους/μέλισσα. Εάν σε μεγέθυνση μικροσκοπίου 400Χ, βρεθούν περισσότερα από 20 σπόρια για κάθε οπτικό πεδίο τότε απαιτείται θεραπευτική αγωγή. Τα μέτρα πρόληψης που πάρθηκαν από το φθινόπωρο αλλά και τώρα στο τέλος του χειμώνα (που η νοζεμίαση αρχίζει και γίνεται όπου υπάρχει φανερή) με κάνουν να μην ανησυχώ και να ετοιμάζομαι για μια δυνατή άνοιξη!!!

Έχετε νοζεμίαση: Ένας πρακτικός τρόπος ελέγχου.

Η νοζεμίαση είναι η πιο κοινή ασθένεια των ενήλικων μελισσών ελαττώνοντας την διάρκεια ζωής των ενήλικων μελισσών κατά 50% προκαλεί συχνές αντικαταστάσεις βασιλισσών και έχει σαν αποτέλεσμα την πτώση της παραγωγής μελιού μέχρι 40% ή και περισσότερο. Με γυμνό οφθαλμό παρατηρούμε μέλισσες ανίκανες να πετάξουν – χαρακτηριστικό τρεμούλιασμα μελισσών-λερωμένοι κηρηθροφορείς, πυθμένας, είσοδοι και καπάκια κυψελών-πρησμένες κοιλίες- ξαγκιστρωμένα φτερά-έρπουσες μέλισσες. Το πιο χαρακτηριστικό όμως σύμπτωμα είναι στο εσωτερικό της μέλισσας. Χρειάζεται να δούμε από κοντά το στομάχι των μελισσών. Ενώ η διάγνωση της ασθένειας στο εργαστήριο απαιτεί την σύνθλιψη των μελισσών και την χρήση μικροσκοπίου (έχω αναφερθεί σε παλιότερη ανάρτηση γι αυτό) η παρακάτω μέθοδος είναι απλή στηρίζεται κυρίως στην εμπειρία και παρατηρητικότητα και μπορεί να γίνει από τον κάθε μελισσοκόμο. Αρκεί μια καλή λαβίδα, ένα λευκό χαρτί και 20 με 30 μέλισσες για εξέταση. Ξεκινάμε λοιπόν διαλέγοντας μια ενήλικη μέλισσα από το εσωτερικό της κυψέλης, αποφεύγοντας τις νεαρές μέλισσες. Πιάνουμε την ζωντανή μέλισσα από τον θώρακα με τον αντίχειρα και τον δείκτη και με τις άκρες των δακτύλων του άλλου μας χεριού ή με μια λαβίδα πιάνουμε προσεχτικά, αλλά σταθερά, το τελευταίο άκρο της κοιλιάς της μέλισσας και ελαφρά το τραβάμε προς τα έξω. Το κεντρί, το απευθυσμένο, το κυρίως στομάχι και ο πρόλοβος της μέλισσας θα ακολουθήσουν. Απλώνουμε το στομάχι και τα υπόλοιπα πάνω στο λευκό χαρτί. Αν η μέλισσα είναι υγιής το στομάχι έχει ζωηρό σκούρο χρώμα, και οι ραβδώσεις (έλικες) είναι ορατές. Εάν έχει προσβληθεί από νοζεμίαση το χρώμα του στομάχου είναι άσπρο και το στομάχι διογκωμένο. Το κυριότερο χαρακτηριστικό όμως είναι το χρώμα. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι οι ιστοί του εντέρου εμφανίζονται λευκοί, γαλακτόχρωμοι εξαιτίας της παρουσίας αναρίθμητων σπορίων πράγμα που συμβαίνει στα τελευταία στάδια της μόλυνσης, γι αυτό και η ασφαλέστερη διάγνωση της νοζεμίασης είναι εφικτή μόνο στο εργαστήριο με την χρήση μικροσκοπίου.

Τεστ εξυγιαντικής συμπεριφοράς.

Με το βλέμμα στην Άνοιξη και στα σχέδια μας για την παραγωγή βασιλισσών από τα μελίσσια μας ένα σημαντικό κομμάτι που πρέπει να προσέξουμε είναι η εξυγιαντική συμπεριφορά των μελισσών που έχει σχέση με τις ασθένειες του γόνου και ειδικότερα την Ασκοσφαίρωση και την Αμερικάνικη Σηψιγονία. Για το σκοπό αυτό παρουσιάζω ένα τεστ που ακολουθούμε για την μέτρηση της εξυγιαντικής συμπεριφοράς των μελισσών μας όπως αυτό δημοσιεύτηκε στο τεύχος Νοεμβρίου 2009 του BEE CULTURE.

Μπράουλα ή ψείρα της μέλισσας

Πιάνομαι από την ανάρτηση του Θεοδόση για την μελισσόψειρα (braula coeca) για να ανεβάσω μια ωραία αλλά και σπάνια φωτογραφία, από ένα τεύχος του American Bee Journal, μιας βασίλισσας η οποία στην κυριολεξία δεν φαίνεται από τις μελισσόψειρες. Επαληθεύετε έτσι και η θεωρία που την θέλει να έχει ιδιαίτερη προτίμηση στη βασίλισσα αφού έχουν καταμετρηθεί σε μία βασίλισσα μέχρι και 165 μπράουλες. Να σημειώσω και εγώ με την σειρά μου ότι η χρήση των διαφόρων βαρροακτόνων έχει κυριολεκτικά εξαφανίσει την μπράουλα από τα μελισσοκομεία της χώρας μας.

Συντήρηση κερηθρών το καλοκαίρι

Μετά τον τελευταίο τρύγο της χρονιάς στα μέσα καλοκαιριού γεννάται το ερώτημα πώς να συντηρήσω της κερήθρες από τον κηρόσκωρο. Πάνω από μια δεκαετία τώρα η εργασία αυτή για μένα γινόταν και γίνετε χωρίς την χρήση οποιουδήποτε χημικού, κηροσκωρίνης παλαιότερα και θειαφιού στις μέρες μας. Η χρήση ψυκτικού θαλάμου είναι ναι μια βιολογική μέθοδος αλλά η απόκτηση ενός τέτοιου χώρου που να χωράει τουλάχιστον διακόσια πατώματα είναι δύσκολη προς το παρόν.

Αυτό που κάνω λοιπόν από την αρχή της μελισσοκομικής μου πορείας, είναι η τοποθέτηση των τρυγημένων κερηθρών πάλι μέσα στα μελίσσια και συγκεκριμένα δέκα κερήθρες ως τρίτο πάτωμα σε κάθε κυψέλη. Με αυτό τον τρόπο επιτυγχάνω, την πλήρη συντήρηση των κερηθρών από τον κηρόσκωρο αφού οι μέλισσες τις φροντίζουν και τις περιποιούνται, την επιδιόρθωση όποιων έχουν ταλαιπωρηθεί από τον τρύγο, αλλά και την έμμεση τροφοδότηση των μελισσών με τις γύρες που έχουν αποθηκευτεί στις κερήθρες από τους προηγούμενους μήνες. Πριν λοιπόν αρχίσουν να μπαίνουν στην κυψέλη τα πρώτα φθινοπωρινά μέλια και όταν οι θερμοκρασίες έχουν πέσει χαμηλά, εκεί γύρω στα τέλη Σεπτέμβρη, μαζεύω τις κερήθρες και τακτοποιώ τα μελίσσια μονά για ξεχειμώνιασμα. Όσες μαζεύω τότε είναι στεγνές και καλοχτισμένες έτοιμες να χρησιμοποιηθούν ξανά την άνοιξη. Η σταθερή μελισσοκομία που εξασκώ μου παρέχει αυτή την δυνατότητα, και εξυπακούεται βέβαια ότι όλα αυτά δεν θα γινόντουσαν αν τα μελίσσια μετακινιόντουσαν σε άλλες ανθοφορίες πράγμα το οποίο δεν γίνετε προς το παρόν.

Σύγκριση σπορίων N.ceranae και N.apis

Στα τέλη του χειμώνα και στις αρχές της άνοιξης οι μελισσοκόμοι πρέπει να είναι σε επιφυλακή για τυχόν συμπτώματα νοζεμίασης στα μελίσσια τους. Σε αυτή την ανάρτηση απευθύνομαι περισσότερο σε εκείνους τους μελισσοκόμους που διαθέτουν μικροσκόπιο και κάνουν μόνοι τους ελέγχους στα μελίσσια τους. Στις φωτογραφίες που βλέπετε φαίνονται οι διαφορές στα σπόρια των δύο μορφών νοζεμίασης Nosema ceranae και Nosema apis. Έχουμε έτσι την δυνατότητα μιας πρώτης διάγνωσης για το ποια από τις δυο μορφές ταλαιπωρεί τα μελίσσια μας.

Σύνδρομο κατάρρευσης μελισσών (Colony Collapse Disorder, CCD)

Τις τελευταίες ημέρες πήρα στα χέρια μου το τεύχος Οκτωβρίου του αμερικάνικου μελισσοκομικού περιοδικού Bee Culture στο οποίο είμαι συνδρομητής. Στο εξώφυλλό του παρουσιάζει με ωραίο διασκεδαστικό τρόπο την κατάσταση που επικρατεί τα τελευταία χρόνια σε πολλές πολιτείες των Ηνωμένων Πολιτειών , σχετικά με το σύνδρομο κατάρρευσης των μελισσών. Πολλά έχουν γραφτεί για αυτό το θέμα , εγώ εδώ θα αναδημοσιεύσω ένα τμήμα από άρθρο της εφημερίδας ΤΟ ΒΗΜΑ στις 06/04/08.
Μια απρόβλεπτη διαταραχή
Η αποκαλούμενη «διαταραχή κατάρρευσης αποικίας» (Colony Collapse Disorder, CCD), που έχει ήδη εμφανιστεί σε πολλά μελίσσια στις ΗΠΑ, στη Βραζιλία, στον Καναδά αλλά και σποραδικά σε κάποιες ευρωπαϊκές χώρες - ευτυχώς, όχι, τουλάχιστον ακόμη, στη δική μας, όπως σημειώνουν οι επιστήμονες - μπορεί τελικώς να οδηγήσει σε κατάρρευση του οικοσυστήματος.
Στις ΗΠΑ όσοι ασχολούνται με τη μελισσοκομία κάνουν λόγο για μια απειλή η οποία από το φθινόπωρο του 2006, οπότε και εμφανίστηκε, ως και σήμερα οδηγεί σε «κατάρρευση» ολοένα και περισσότερους επαγγελματίες. Σε κάποιες Πολιτείες έχει παρουσιαστεί μείωση του πληθυσμού των μελισσών που κυμαίνεται μεταξύ 50% και 90%, συχνά μέσα σε μόλις μερικές εβδομάδες. Παρόμοια εικόνα εμφανίζεται στη Βραζιλία αλλά και στον Καναδά το τελευταίο διάστημα. Ευτυχώς η κατάσταση στην Ευρώπη είναι καλύτερη, αν και έχουν υπάρξει σποραδικές αναφορές μείωσης - παρότι μικρής - του πληθυσμού των μελισσών σε χώρες όπως η Γερμανία, η Ελβετία, η Ισπανία, η Πορτογαλία αλλά και η Βρετανία θέτοντας τους επιστήμονες σε επιφυλακή. Ευτυχώς, με τα μέχρι στιγμής στοιχεία, στην Ελλάδα ο πληθυσμός των μελισσών δεν έχει δεχθεί ιδιαίτερο πλήγμα.
Απλώς... εξαφανίζονται
«Ένοχο» για τον αφανισμό των μελισσών δεν είναι άλλο από το φαινόμενο CCD του οποίου τα βαθύτερα αίτια αναζητούν οι ειδήμονες σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της Γης. Τι συμβαίνει όμως σε μια κυψέλη που έχει «χτυπηθεί» από τη διαταραχή κατάρρευσης αποικίας; Αρχικώς, ως και λίγες εβδομάδες πριν από την κατάρρευση, στην αποικία των μελισσών όλα κυλούν ήρεμα, χωρίς να υπάρχουν προειδοποιητικά σημάδια της καταστροφής που θα επακολουθήσει. Ξαφνικά όμως οι ενήλικες μέλισσες εξαφανίζονται, αφήνοντας πίσω τους μια κυψέλη γεμάτη μέλι, γύρη, τη βασίλισσα και ίσως μερικές εργάτριες. Οι μελισσοκόμοι στις ΗΠΑ, όπου έχει εντοπιστεί το φαινόμενο στο μεγαλύτερο εύρος του, αναφέρουν ότι οι αποικίες αυτές δεν περιέχουν νεκρά έντομα, ούτε εντοπίζονται νεκρές μέλισσες γύρω τους. Απλώς οι μέλισσες μια ωραία πρωία εξαφανίζονται επειδή λόγω διαφορετικών αιτίων... χάνουν τον δρόμο για το σπίτι και πεθαίνουν κάπου στη διαδρομή.
Η λίστα των υποψήφιων υπαιτίων για τη μυστηριώδη εξαφάνιση των μικρών αυτών εντόμων με την τεράστια σημασία για τη διατήρηση της ισορροπίας του περιβάλλοντος είναι μεγάλη. Εκτός από τις ασθένειες που παρουσιάζουν ούτως ή άλλως τα συγκεκριμένα έντομα, όπως η αμερικανική και η ευρωπαϊκή σηψιγονίες, η ασκοσφαίρωση ή η νοσεμίαση, ο σύγχρονος «δολοφόνος» τους, όπως όλα δείχνουν, δεν είναι άλλος από τον ίδιο τον άνθρωπο και τις δράσεις του. Χημικά, φυτοφάρμακα, τοξίνες, ακτινοβολία αποτελούν τους πρώτους παράγοντες που ενοχοποιούνται για την εμφάνιση της διαταραχής CCD και οι οποίοι δεν θα υπήρχαν χωρίς την καταστροφική, όπως αποδεικνύεται, παρέμβαση του ανθρώπου στη φύση.
Βασικοί ένοχοι
* Φυτοφάρμακα: Πειράματα που έχουν διεξαχθεί σε μεγάλα ευρωπαϊκά κέντρα έχουν δείξει ότι ορισμένα φυτοφάρμακα επιδρούν στον οργανισμό των μελισσών και για τον λόγο αυτόν όταν μια φαρμακευτική εταιρεία υποβάλλει αίτηση στο Ανώτατο Συμβούλιο Γεωργικών Φαρμάκων (ΑΣΥΓΕΦ) για να πάρει έγκριση για την κυκλοφορία κάποιου φαρμάκου, πρέπει να αποδεικνύει ότι το προϊόν της δεν βλάπτει τις μέλισσες. Όμως συχνά τα στοιχεία που δίνουν οι εταιρείες δεν είναι ακριβή, σημειώνουν οι ειδικοί τονίζοντας ότι στο παρελθόν εντομοκτόνο κατά της μελίγκρας το οποίο στη συσκευασία του ανέφερε ότι δεν είναι επικίνδυνο για τις μέλισσες οδήγησε σε θάνατο χιλιάδες ωφέλιμα έντομα.
* Φάρμακα για τις ασθένειες των μελισσών: Χημικά τα οποία χρησιμοποιούνται από τους ίδιους τους μελισσοκόμους ώστε να θέτουν υπό έλεγχο τις διαφορετικές ασθένειες που παρουσιάζονται στα μελίσσια, ενοχοποιούνται επίσης από ορισμένους ειδικούς για συμβολή στη διαταραχή CCD, ακόμη και αν η χρήση τους γίνεται σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις.
* Χημική ρύπανση: Στη «χημική» σούπα που κατηγορείται για την εξαφάνιση των μελισσών προστίθενται και άλλα περιβαλλοντικά χημικά, τοξίνες που έχουν συσσωρευθεί στα φυτά και οι οποίες περνούν στον οργανισμό των μελισσών όταν εκείνες συλλέγουν τροφή. Ο χημικός κίνδυνος όμως παραμονεύει οπουδήποτε: όταν οι μέλισσες πίνουν μολυσμένο νερό, όταν έρχονται σε επαφή με χημικά ή τα εισπνέουν μέσα σε σπίτια τα οποία «επισκέπτονται» ή ακόμη και έξω από την κυψέλη τους.
* Γενετικώς τροποποιημένα φυτά: Οι «μεταλλαγμένες» φυτείες που απαντώνται σε τεράστιες εκτάσεις στις ΗΠΑ έχουν προταθεί ως παράγοντας της εξαφάνισης των μελισσών, καθώς υποστηρίζεται ότι η γύρη και το νέκταρ που συλλέγουν τα έντομα από τα γενετικώς τροποποιημένα φυτά επιδρούν στον οργανισμό τους. Πολλές και διαφορετικές μελέτες έχουν ξεκινήσει επάνω στη συγκεκριμένη υπόθεση, ωστόσο δεν έχουν εξαχθεί τελικά συμπεράσματα.
* Ιός... ισραηλινής καταγωγής: Ένας από τους «υπόπτους» για την κατάρρευση των αποικιών των μελισσών είναι και ένας ιός ισραηλινής προέλευσης, ο αποκαλούμενος «ισραηλινός ιός οξείας παράλυσης» που εντοπίστηκε για πρώτη φορά το 2004. Σύμφωνα με ερευνητές του Πανεπιστημίου Κολούμπια στις ΗΠΑ αν και ο συγκεκριμένος ιός είναι μάλλον απίθανο να προκαλεί μόνος του τη διαταραχή, καθιστά τα μελίσσια πιο ευάλωτα στον αφανισμό. Γονίδια του ιού εντοπίστηκαν σε δείγματα από αποικίες που επλήγησαν από CCD στις ΗΠΑ και οι αναλύσεις έδειξαν ότι σχετίζονται με τη διαταραχή. Οι μελέτες συνεχίζονται.
* Ακτινοβολία: Ίσως η παγκόσμια λατρεία για τα κινητά τηλέφωνα να αφανίσει τις μέλισσες, σημειώνουν ορισμένοι επιστήμονες οι οποίοι υποστηρίζουν ότι η ακτινοβολία που εκπέμπουν τόσο τα κινητά όσο και άλλα hi-tech γκάτζετ παρεμβαίνει στο σύστημα πλοήγησης των μελισσών και τις αποπροσανατολίζει. Μικρή μελέτη που διεξήχθη μάλιστα από ερευνητές του Πανεπιστημίου του Λαντάου στη Γερμανία έδειξε ότι μέλισσες αρνούνται να επιστρέψουν στην κυψέλη τους αν τοποθετηθούν κοντά της κινητά τηλέφωνα. Παράλληλα, και πάλι από γερμανικές μελέτες έχει προκύψει εδώ και αρκετά έτη ότι η συμπεριφορά των μελισσών αλλάζει όταν βρίσκονται κοντά σε πυλώνες υψηλής τάσης.
* Παράσιτα, νέοι παθογόνοι οργανισμοί: Ορισμένοι ειδικοί αναφέρουν ότι νέοι παθογόνοι οργανισμοί εισήχθησαν στις ΗΠΑ και προκαλούν τη διαταραχή στις μέλισσες. Ένα από τα χαρακτηριστικά παραδείγματα αφορά το πρωτόζωο Nosema apis που ζει στο πεπτικό σύστημα της μέλισσας και το οποίο απαντάται εδώ και πολλά χρόνια. Το 2006 οι επιστήμονες εντόπισαν και ταυτοποίησαν στις ΗΠΑ ένα νέο είδος του πρωτοζώου, το Nosema ceranae, το οποίο παρουσιάστηκε σε αποικίες μελισσών που εμφάνισαν διαταραχή κατάρρευσης. Το πρωτόζωο αυτό απαντάται συχνά σε ασιατικές μέλισσες οι οποίες όμως δεν είναι ευάλωτες απέναντί του και σύμφωνα με Ισπανούς ερευνητές που διεξήγαγαν ενδελεχείς αναλύσεις, εισήχθη σε ΗΠΑ και Ευρώπη και είναι το υπαίτιο για τις εξαφανίσεις μελισσών.
Στην Ελλάδα
Το φαινόμενο της εξαφάνισης των μελισσών από τις κυψέλες δεν έχει ακουμπήσει - τουλάχιστον ως αυτή τη στιγμή - την Ελλάδα, σύμφωνα με τα πρώτα στοιχεία. «Μια αρχική καταγραφή σε μικρό δείγμα δείχνει ότι οι απώλειες είναι συνηθισμένες, της τάξεως του 10%, και αποδίδονται σε διάφορες παραμέτρους, όπως σε γνωστές, κοινές ασθένειες.